قاعده زرین اخلاق در کلام پیامبر و امامان

پیامبر اسلام (ص) در نصیحتی به علی (ع) می‌فرماید: ای علی! هر چه برخود مپسندی بر دیگری مپسند و هر چه بر خود روا داری بر برادرت نیز روا دار تا در داوری خود دادگر و در دادگری خود یکسان‌نگر باشی ومحبوب آسمانیان و مطلوب زمینیان گردی (رهاورد خرد «ترجمه تحف العقول» ص۲۷).

پیامبر اسلام در این سخن گرانبها دو اصل مهم را که اساس و پایه عدالت و دادگری است بیان می‌کند. از سخن آن حضرت بر می‌آید که رعایت این دو اصل و قاعده به اندازه‌ای با اهمیت است که انسان را محبوب خدا و فرشتگان می‌گرداند و دل انسان‌ها را به سول انسان جذب می‌کند. دو اصلی که پیامبر (ص) بر آن تأکید می‌کند مورد تأکید و وفاق عموم ادیان ومکاتب بوده است.

گفته می‌شود که در اخلاق دو قاعده داریم هر دو ارزشمند اما یکی ارزشمند‌تر. به همین خاطر یکی را طلایی و زرین خوانده‌اند و دیگری را نقره‌ای و سیمین.

قاعده زرین این است: «با دیگران آن گونه رفتار کن که دوست داری آنان با تو رفتار کنند». و قانون سیمین این است که: «با دیگران آن گونه رفتار نکن که دوست نداری با تو آن گونه رفتار کنند». گویا در ادیان و مکاتب مختلف به صورت‌های مختلف بر این دو اصل تاکید شده است. در کتاب تلمود، که از متون مقدس یهودی است، آمده است که فردی بت‌پرست نزد عالمی یهودی آمده به او گفت تا من روی یک پا ایستاده‌ام تمامی تورات را به من بیاموز! آن دانشمند چنین پاسخ داد: «آنچه را خود از آن نفرت داری در حق همنوعت روا مدار» (گنجینه‌ای از تلمود، ص۲۳۴)

در اناجیل آمده است که حضرت عیسی فرمود: «با دیگران همانطور رفتار کنید که می‌خواهید آنان با شما رفتار کنند. این است خلاصه تورات و نوشته‌های انبیاء» (انجیل متی، ۱۲:۷؛ انجیل لوقا، ۳۱:۶). صاحب کتاب گنجینه‌ای از تلمود از برخی از دانشمندان مسیحی نقل می‌کند که قاعده‌ای که عیسی‌(ع) آورده قاعده زرین است و آنچه در تلمود آمده قاعده سیمین است و قاعده زرین برتر است.

به هر حال هر دو قاعده مهم و ارزشمند هستند و انسان‌ها باید آن را سرلوحه زندگی خود قرار دهند. در متون اسلامی مکرر بر هر دو قاعده تاکید شده است. پیامبر اسلام(ص) اینگونه بر قاعده زرین تاکید می‌کند: «برای مردم آن چیزی را بخواه که برای خود می‌خواهی و در این صورت مسلمان هستی» (فرهنگ مأثورات متون عرفانی، ص۱۲). عبارت «برای برادرت آن چیزی را دوست داشته باش که برای خودت دوست داری» مکرر از پیامبر اسلام(ص) نقل شده است (برای نمونه ر.ک. بحارالانوار، ج۷۳، ص۷۴، ۱۶۸، ۲۳۰). و گاهی دنبال عبارت فوق آمده است «و آنچه را برای خود دوست نداری برای او دوست نداشته باش» (همان، ج۷۴، ص۲۳۵). آن حضرت شرط عدالت را رعایت همین اصل به حساب می‌آورد: «هر که با مردم چنان رفتار کند که دوست دارد آنان با او رفتار کنند، عادل است» (کنز الفوائد، ج۲، ص۱۶۲).

امام صادق (ع) می‌فرماید: «کمترین حق مؤمن بر مؤمن آن است که برای او آن چیزی را دوست داشته باشد که برای خود دوست دارد و بر او نپسندد آن چیزی را که برای خود نمی‌پسندد» (الکافی، ج۲، ص۱۶۹).

امام علی(ع) در وصیت به فرزندش حسن(ع) می‌فرماید:

«پسرم! نفس خود را ما بین خویشتن و مردم میزان قرار ده، پس دوست بدار برای دیگری آنچه را که برای خود دوست داری و آنچه را برای تو ناملایم و ناگوار است، بر دیگران نیز کراهت بار تلقی کن. ظلم مکن چنان که نمی‌‌خواهی ظلمی به تو برسد. و نیکویی کن همانگونه که دوست داری به تو نیکویی شود. و زشت بشمار از خویشتن آنچه را که از دیگران زشت می‌شماری. آنچه را که نمی‌دانی مگو اگر چه آنچه که می‌دانی اندک باشد و آنچه را که نمی‌خواهی درباره تو گفته شود، درباره کسی دیگر مگو» (نهج البلاغه، نامه۳۱).

پس در متون اسلامی هم بر قاعده زرین و هم قاعده سیمین با شدت هر چه تمام‌تر تأکید شده و از انسان‌ها خواسته شده است که در تمام مراحل زندگی آنها را به کار بندند. شاید بتوان از آیه‌ای از قرآن مجید همین نکته را برداشت کرد: «لا تسبوالذین یدعون من دون الله فیسبوا الله عدوا بغیر علم» (انعام/۱۰۸) به کسانی که غیر از خدا را می‌خوانند دشنام می‌دهد تا آنان از روی دشمنی و به نادانی خدا را دشنام دهند. به هر حال آیا کسی می‌تواند بگوید من به مقدسات دیگران هر اهانتی خواستم می‌کنم اما هیچ کس حق ندارد به مقدسات من اهانت کند.

از قاعده زرین و سیمین بر‌می‌‌آید که هر عملی را که انسان انجام می‌دهد و هر عملی را که ترک می‌کند، به گفته فیلسوف آلمانی ایمانوئل کانت، باید قبول کند و بپذیرد که همگان همین گونه عمل کنند و کسی می‌تواند انتظار داشته باشد که دیگران به مقدسات او توهین نکنند که خود نیز همین گونه عمل کند.

در زمینه‌های دیگر نیز وضع به همین منوال است. یک شخصیت سیاسی نمی‌تواند عملی را که خود انجام داده و می‌دهد از دیگران تقبیح کند و غیر اخلاقی بخواند. آیا یک شخصیت سیاسی که خود با بی‌پروایی تمام نام شخصیت‌های برجسته را در برنامه زنده تلویزیونی برده و آنان را به بدترین اعمال متهم کرده و آن شخصیت‌ها حتی فرصت و امکان دفاع از خود را نیافته‌اند، می‌تواند بگوید چرا دیگران همین عمل را نسبت به من یا نزدیکان من انجام داده‌اند؟ درست است که متهم کردن افراد آن هم در یک برنامه زنده تلویزیونی، اتهامی که از طرف دستگاه قضایی اعلام نشده باشد، غیر شرعی و غیر اخلاقی است، اما این غیر شرعی و غیر اخلاقی بودن را کسی می‌تواند بگوید که خود به راحتی مرتکب این گونه اعمال نشود. استفاده ابزاری از دین و اخلاق خود بدترین نوع بی‌آخلاقی است

سلیمانی

 برگشت

 

Copyright www.irania.eu All Rights Reserved